Moloku Kie Raha leeft ook in Nederland

Ishak Senen en de broers Jafet en Tobias Jano vertellen over hun Noord-Molukse roots en de geschiedenis van de vier sultanaten die behoren tot Moloku Kie Raha, ook wel Malaku Kie Raha genoemd.
Ze wonen in Nederland maar hebben zelfs een speciale functie binnen de sultanaten. Ishak heeft de functie van Kapita Moro en Tobias is Kapita én Kiemelaha Canga.

De Molukse geschiedenis tot leven gewekt

Ishak Senen en Jafet en Tobias Jano zijn geïnterviewd voor het project ‘De Molukse geschiedenis tot leven gewekt’. Het project bestaat uit een blogserie op de website Vensters Molukse Geschiedenis 1450-1950 en lespakketten die op deze website te vinden zijn onder Aan de slag > Lesmateriaal. Klik hier voor meer info over ‘De Molukse geschiedenis tot leven gewekt’.

(Persoonlijke) achtergrond 

Wie is jullie vader en wie is jullie moeder? Van welk eiland en dorp komen zij?

Jafet en Tobias: Onze vader is Kamery Jano Oranje. Onze vader komt van Kakara, dat is een eiland dat naast Halmahera ligt. Wel is het eiland onderdeel van Halmahera. Aangezien Halmahera het grootste eiland is van de gehele Molukken, bestaat het uit vijf regentschappen, welke daaronder weer opgedeeld zijn in wel 76 districten. Kakara valt onder het district Tobelo.

Onze vader Kamery was altijd werkzaam voor Sultanaat Ternate. Destijds regeerde de opa van de huidige sultan. Deze sultan heette Sultan Iskandar Muhammad Jabir Syah.
Toen er oorlog uitbrak toen Nederland er heerste (dekolonisatieoorlog in 1946-1949), gaf de sultan de opdracht aan onze vader om voor het KNIL te werken. Anders had hij dat nooit gedaan. Onze vader is op dienstbevel van het KNIL tijdelijk naar Nederland gekomen met de boot Skaubryn.
Onze moeder is Marina Jacoba van Gog, opgegroeid op Stavernisse in Zeeland. Haar eigen moeder was overleden. Door Jaap van Gog gestuurd naar de moederskant van haar familie, de Rijke. De Rijke heeft een link met Indonesië. Nazaten van De Rijke hadden een VOC-schip. Zij was een van de eerste vrouwen die meeging op het schip en is begraven op Ternate. 

Ishak: Mijn vader heet Mathias Moro Senen. Hij komt uit Jailolo, op Halmahera. Jailolo valt onder district Sahu. Op Jailolo lag van oorsprong het grootste en oudste sultanaat van de Noord-Molukken. Mijn moeder heet Martha Murna Raghima Sanim Senen en komt uit Tidore. Ze kwamen met de boot Atlantis naar Nederland. Mijn vader zat in het KNIL. Hij kwam naar Nederland met mijn oma, mijn moeder en hun dochter. Mijn oudste zus is nog in Indonesië geboren.

 

Noord-Molukse herkomst
V.l.n.r.: Jafet Jano, Ishak Senen, Tobias Jano. Rechts: ring van Tobias


Op de ring staat de Goheba, de tweekoppige adelaar en een belangrijk historisch symbool van de Noord-Molukken. Het motief is verbonden met de sultanaten en is tegenwoordig ook terug te vinden op regeringsgebouwen, monumenten en lokale kleding.
De twee koppen verbeelden Jou se Ngofa Ngare: de verbondenheid tussen leider en volk, en tussen het spirituele en het aardse. Een leider dient zowel gericht te zijn op God en rechtvaardigheid als op het welzijn van zijn volk.
Volgens lokale overleveringen was Goheba bovendien een heilige, tweekoppige vogel die samen met Gayoba, de ‘koning der vogels’, de Noord-Molukken beschermde. Zij zouden menselijke taal hebben gesproken en de sultans van Ternate en Tidore in tijden van oorlog en crisis hebben bijgestaan. Zo groeide de Goheba uit tot een heilig koninklijk erfstuk (pusaka). Bron.

 

Maluku Utara (Noord-Molukken) heet van oorsprong Moloku Kie Raha. Wat is de betekenis van Moloku Kie Raha (de vier bergen) en wat betekent dit voor jullie?

De betekenis is het gebied van de vier bergen en alle vier hebben een sultanaat: Ternate, Tidore, Halmahera en Bacan. Wij zijn heel trots op de oorspronkelijke naam, Moloku Kie Raha. 
Het motto van Moloku Kie Raha is in de oorspronkelijke taal: Mari Moi Ngone Futuru: eendracht maakt macht. Vrij vertaald ook wel: Kom, laten we samen onze toekomst tegemoet gaan. Wij vragen dan ook om anderen die hun wortels in deze regio vinden, dit ook met trots uit te dragen.
De ouders van de families uit Moloku Kie Raha waren sterk met elkaar verbonden. De 1e generatie (waaronder de vader van Jafet en Tobias) had de culturele stichting Babullah opgericht. Deze stichting was bedoeld voor de diasporagemeenschap vanuit de Noord-Molukken die hier in Nederland woont. Toen werden er ook Ternate-feesten gehouden. Wij dansten altijd een traditionele Molukse oorlogsdans: cakalele. Onze vader (van Jafet en Tobias) heeft de cakalelegroep opgericht. In de jaren 70 waren wij de eerste Molukkers in Nederland die met een Molukse dans te zien waren bij de NOS. 
Wat de gemeenschap betreft, proberen we op een bepaalde manier de eenheid uit die tijd terug te brengen. Ondanks dat we ook wel begrijpen dat het nu anders is dan vroeger. Destijds had je geen inspraak en deed je gewoon wat je werd opgedragen door je ouders (de 1e generatie). Wat we in ieder geval wel graag wensen te doen, is het terugbrengen van de harmonie tussen de vier eilanden van Moloku Kie Raha en daarmee ook binnen de diaspora, voor de volgende generaties.

 

Wat hebben jullie meegekregen van uw Noord-Molukse achtergrond?

We hebben vanuit huis ontzettend veel meegekregen. De cultuur speelde een belangrijke rol en is sterk aan ons overgedragen. Soms werden verhalen zelf wel tien keer verteld, want dan drong het niet meteen door en begreep je het later pas.
Zelf proberen we de kennis over de cultuur ook zoveel mogelijk door te geven aan onze (klein)kinderen.

 

Waarin verschilt dit van de Midden-Molukse (Ambon etc.) achtergrond, oftewel wat is kenmerkend voor de Noord-Molukken?

Een groot verschil is dat wij op de Noord-Molukken sultanaten hebben. Deze bestaan al meer dan 500 jaar.
Op de Midden-en Zuid-Molukken hebben ze in plaats daarvan radja’s (lokale koningen).
Er zijn vanuit de Noord-Molukken wel migratiestromen naar andere Molukse eilanden geweest. Ook werd Seram verdeeld in invloedssferen Ternate en regio Tidore. Daardoor is er culturele invloed vanuit de Noord-Molukken verspreid over de Molukken geraakt en terug te zien, in bijvoorbeeld namen.

 

Wat voor rol speelt de Noord-Molukse cultuur (bijv. tradities) in jullie dagelijks leven?

Wij leven altijd met onze voorouders in onze gedachten – elke dag zijn we ermee bezig. Het zit in ons DNA. Je vraagt hun om hulp voor van alles, bijvoorbeeld om je sterk te maken als je de weg opgaat, of bij andere belangrijke gebeurtenissen. Zo hebben onze voorouders altijd geleefd. Dit komt voort uit de adat-istiadat.

 

Cakalele
Tobias: Onze vader zei op een gegeven moment: ‘Jullie zijn nu oud genoeg om de cakalele (Molukse traditionele oorlogsdans) over te dragen aan de volgende generatie. Het mag niet verdwijnen.’ Sindsdien hebben wij het overgenomen, en dansen we nog steeds met diverse generaties uit de familie en treden op.
Jafet: Toen ik uit huis ging, gaf onze vader mij ook een salawaku (een Moluks schild). Hij maakte deze salawaku’s helemaal zelf van hout, met de hand. De salawaku’s uit de Noord-Molukken zijn te herkennen aan de zwarte kleur en aan de specifieke vorm met het patroon. Ook zijn ze ingelegd met witte parelmoer.
Ishak: In Sahul, het dorp van mijn vader mogen we trouwens niet zomaar cakalele dansen. Dit is namelijk een te groot risico, omdat men mogelijk in trance raakt en dan echt de oorlog wil aangaan. Ze willen uiteraard voorkomen dat er echt bloed gaat vloeien. Als ze dan wel dansen, gebruiken ze geen parang (kapmes) tijdens de cakalele, alleen een sagotak. De vrouwen dansen eromheen voor de balans, om het te breken en de energie te verzachten.
Tobias: Om dezelfde reden als Ishak net benoemt, dansen de vrouwen er bij ons ook omheen.

 

Verdiepen jullie je weleens in de geschiedenis van de Noord-Molukken (Moloku Kie Raha) en wat is u hiervan het meest bijgebleven?

Jafet en Tobias: Dat doen we zeker, er is altijd meer te leren en te ontdekken. Het is een rijke geschiedenis met veel invloeden van buitenaf, zelfs tot en met het Ottomaanse rijk, Alexander de Grote en Genghis Khan. Er is ook kruidnagel gevonden bij de gebalsemde mummies in Egypte.
Onze vader vertelde hoe de specerijen geroofd werden. Hij legde de wrange omstandigheden van het cultuurstelsel tijdens de koloniale overheersing van Nederland uit: als je de oogst van de kruidnagel niet inlevert, gaat je kop eraf. Er was veel sprake van macht, verdeel- en heerspolitiek. De VOC heeft ingespeeld op de vier sultanaten.
Deze vier sultans waren broers en stamden af van Jafar Sadik en Nur Sifa (volgens lokale legendes een nimf). Volgens overlevering kwam Jafar uit Perzië, uit de bloedlijn van Mohammed.
Het verhaal luidt dat Jafar Sadik een droom had waarin hij de opdracht kreeg om naar het Oosten te gaan. In deze droom zag hij hoe daar de potentie lag om de grootste Islamitische staat ter wereld te worden. 
Jafar ging samen met zijn broer, maar die was gestrand in Ternate, helaas omgekomen door een storm. 

 

Wat voor relatie hadden jullie families met het sultanaat?

Jafet en Tobias: Onze vader heeft daar gewerkt als lijfwacht, en zelfs gewoond. De sultan van Ternate heeft mij, Jafet, leren lopen toen hij een keer in Nederland op bezoek was. Toen je als kind over het sultanaat hoorde, was het natuurlijk net als een sprookje. We geloofden het wel, maar des te ouder je wordt, des te beter je begrijpt wat het nou daadwerkelijk inhoudt. 
Ishak: Mijn vader was van oudsher zeer nauw betrokken bij het Sultanaat van Jailolo en het Sultanaat van Ternate. Door zijn rol, zijn langdurige contacten en de historische familiebanden groeide deze betrokkenheid uiteindelijk uit tot een hechte relatie met alle vier de Molukse sultanaten. Deze verbondenheid bestaat al generatieslang en is gebaseerd op wederzijds respect, vertrouwen en een gedeelde geschiedenis. Onze familie onderhoudt deze banden al zeer lange tijd, waardoor de relatie met de vier sultanaten een belangrijk onderdeel vormt van onze familiegeschiedenis.

 

Welke verhalen uit de Noord-Molukken op de website Molukse Vensters herkent u en welk verhaal spreekt u het meest aan?

Eigenlijk alle verhalen over Moloku Kie Raha die op Molukse Vensters staan, spreken ons zeer aan. We zijn ontzettend blij dat deze verhalen erop staan en gedeeld worden. Het is fantastisch dat de geschiedenis op deze manier doorgegeven wordt aan een breed publiek, en men erover leren kan. Dat het is afgestemd op het onderwijscurriculum is alleen maar nog beter. We hopen dan ook dat dit platform veel bekendheid zal verwerven in het Nederlandse onderwijs en daarbuiten.

De functie en beëdiging

Wat houdt de titel Kapita precies in?

De titel Kapita behoort tot de belangrijkste traditionele functies binnen de Molukse sultanaten. Het woord is afgeleid van het Portugese capitão (kapitein), maar kreeg in de Noord-Molukken een eigen betekenis.
De Kapita was in de eerste plaats een militair leider en beschermer van het sultanaat. Hij voerde krijgers aan tijdens oorlogen en expedities en kon het bevel voeren over de traditionele kora-kora-vloot. Daarnaast bewaakte hij discipline, loyaliteit en adat binnen de gemeenschap. Als gezagsdrager kon de Kapita bovendien namens de sultan optreden bij ceremonies en in het contact met lokale gemeenschappen.

Tobias draagt een dubbele titel: Kiemelaha Canga.

 

Kiemelaha
De Kiemelaha (ook wel geschreven als Kimelaha) was oorspronkelijk een dorps- of districtshoofd. Toen de Noord-Molukse sultanaten, met name Ternate, vanaf de 15e en 16e eeuw hun invloed uitbreidden, werden Kiemelaha aangesteld om gebieden namens de sultan te besturen. Daarmee vervulden zij feitelijk de rol van gouverneur en vertegenwoordiger van de sultan.
Tegenwoordig bestaat de titel nog binnen de traditionele adat-structuren van de Noord-Molukken, voornamelijk als ceremoniële en culturele titel voor hooggeplaatste functionarissen rond het sultanshuis. Bron.

 

Canga
In het verleden speelde de Kapita Canga een strategische rol. Het was een waardige functie, waarbij deze kapita een krijgsheer was tijdens conflicten of bedreigingen. Hij beschermde als het ware het grondgebied, en werd daarmee gerespecteerd vanwege zijn moed en loyaliteit.
Tegenwoordig is de Canga meer de bewaker van de culturele en traditionele waarden en heeft deze een verbindende rol. Dit betekent dat hij ook deelneemt aan traditionele ceremonies en culturele activiteiten.

Ishak draagt de titel: Kapita Moro.

Binnen het Sultanaat van Jailolo kan de Kapita Moro worden gezien als de traditionele krijgsleider en vertegenwoordiger van de gemeenschappen die historisch tot het Moro-gebied behoorden. Hij was verantwoordelijk voor het aanvoeren van krijgers, de bescherming van noordelijk Halmahera en het onderhouden van de band tussen de Kolano van Jailolo en de gemeenschappen van Moro. Daarnaast vertegenwoordigt hij Moro tot op heden binnen de adat- en hofstructuur van het sultanaat.
De Moro waren een historische bevolkingsgroep en regio in Noord-Halmahera. Volgens lokale overleveringen behoorde Moro tot de oude wereld van Halmahera en stamden de gemeenschappen af van oude voorouders van het eiland.
In de 16e eeuw werd Moro een strijdtoneel tussen de Noord-Molukse sultanaten en Europese machten. Oorlog, bekering en gedwongen verplaatsingen zorgden ervoor dat de Moro als afzonderlijke gemeenschap grotendeels verdwenen. In de verdwijningsmythe wordt dit echter anders verklaard: de Moro zouden niet werkelijk zijn uitgestorven, maar zich hebben teruggetrokken of onzichtbaar zijn geworden, waardoor zij volgens de overlevering nog altijd op een verborgen manier aanwezig zijn. Zo bleef Moro voortleven in de adat en het collectieve geheugen van Noord-Halmahera. Bron.

 

Ishak Senen en Tobias Jano

 

Hoe bent u tot Kapita benoemd? 

Ishak: Op de een of andere manier is de rol bij mij gevallen. Bij veel gevallen is het juist de leeftijd waarop je wordt gekozen, en is het juist niet de jongste, maar in sommige gevallen kiezen ze jou. Tobias en ik zijn allebei de jongste binnen ons gezin. Het is dus niet een voor de hand liggende keuze geweest. Dit is dan blijkbaar voorbestemd, maar daarmee draag je ook een bepaalde verantwoordelijkheid.

 

Beëdiging Ishak Senen

 

Hoe is de beëdigingsceremonie in het sultanaat verlopen? 

Onze ceremonies verliepen goed, het was heel mooi. In 2023 is Ishak beëdigd tot Kapita en in 2024 is Tobias beëdigd. De Kolano, oftewel de Sultan, kan jou alleen officieel inwijden als Kapita.
In 2026 is Tobias daarnaast door de Kolano (Sultan) van Jailolo officieel ingehuldigd als Kiemalaha Canga van het Keraton van het Sultanaat van Jailolo. Kiemalaha Canga is een traditionele adat-functie die staat voor een bestuurlijke en representatieve rol binnen de Canga Canga-traditie, waarbij men verantwoordelijk is voor het bewaren van adat, het vertegenwoordigen van de gemeenschap en het verbinden van de tradities binnen het sultanaat. Deze benoeming markeerde een volgende stap in zijn verantwoordelijkheid als pemangku adat (traditioneel functionaris) en werd tijdens de ceremonie door de Sultan uitgesproken als een erkenning binnen de traditie van de vier sultanaten van Moloku Kie Raha.

 

Beëdiging Tobias Jano
Beëdiging Tobias Jano

Bekijk Festiva Legu Tara No Ate & Orom Sasadu

 

Wat is het verschil tussen uw traditionele gezag en het formele Indonesische bestuur op de eilanden?

Ishak: De sultanaten hebben geen bestuurlijke autoriteit meer over de eilanden, maar de regering respecteert de sultanaten wel. Het gaat om de spirituele autoriteit van de sultanaten. Twee jaar geleden was het Legu Gam festival, een van de grootste en belangrijkste festivals van de Noord-Molukken. Indonesië financiert dat. Er was een vulkaanuitbarsting, maar de Indonesische regering wilde het door laten gaan. De sultan vond het niet verstandig, want mensen waren op de vlucht, terwijl er gefeest wordt. Het sultanaat weigerde om mee te doen. Toen heeft de regering het uitgesteld tot het weer kon.
Elke president van Indonesië moet één keer per jaar naar Maluku Utara komen. Zonder Moloku Kie Raha, de oorspronkelijke orde, waren er geen sultanaten op Maluku Utara. 

 

Wanneer ontstond het sultanaat weer, wie is er nu de sultan? En door wie gekozen?          

De huidige sultan van Jailolo is Achmad Sjah. Hij bekleedt deze functie inmiddels ongeveer vijftien jaar. Vóór hem was zijn vader, Jou Tia, sultan van Jailolo. Beiden zijn destijds door Mudafar Sjah, de toenmalige sultan van Ternate, aangewezen.
Bij het herstel van het sultanaat werd bewust gezocht naar de juiste bloedlijn om het sultanaat opnieuw op te richten. Volgens de overlevering kan het huis van de Molukse sultanaten alleen een sterk fundament hebben wanneer alle vier de sultanaten vertegenwoordigd zijn. Ontbreekt een van de vier sultans, dan is het fundament niet compleet. Omdat er destijds geen sultan van Jailolo was, werd de vader van Achmad Sjah uit zijn clan gekozen om het sultanaat nieuw leven in te blazen.

Ishak: Eerder, rond 1990-1995, toen Mudafar Sjah sultan van Ternate was, vroeg hij mijn broer Anis om sultan van Jailolo te worden. Mijn broer is hier niet op ingegaan. Dat zou namelijk betekenen dat hij naar Indonesië moest verhuizen en een ander geloof moest aannemen. Dat wilde hij niet. Als blijk van waardering kreeg hij vervolgens een andere belangrijke titel binnen het sultanaat van Ternate.

Wij stammen eveneens af van Sultan Nuku van Tidore, de vorst die de VOC wist te verslaan.
Een andere belangrijke voorouder in onze bloedlijn is Sangaji Achmad Kawasa. Hij was afkomstig uit Halmahera en werd door de sultan van Ternate naar Tuhaha op Ambon gestuurd om een oorlog te beëindigen. Later woonde hij op het eiland Manipa, dat bij Seram behoort. Zijn zoon droeg eveneens de naam Achmad Kawasa en stond bekend onder de bijnaam Tete Jonker.

 

De Vertegenwoordiging: Wat betekent het om beëdigd te zijn voor alle vier? Is dit een overkoepelende rol?

Ishak: Dit wordt compleet unaniem beslist door alle vier de sultanaten. Iedereen geeft hier dan toestemming voor. Dan komen er ook afgezanten van alle sultanaten, zelfs internationaal, vanuit andere landen. Binnen het bestuursapparaat van de sultans heeft iedere sultan zijn functie. De sultanatenfamilies kennen elkaar daarom allemaal. De sultan van Jailolo kent bijvoorbeeld ook de sultans op Java. Er waren ook diverse sultans aanwezig tijdens de inhuldiging.


De rol in Nederland (Transnationale relatie)

Wat hoort een Kapita te doen als er conflicten of dorpskwesties (adat-aangelegenheden) tussen Nederland en de Molukken plaatsvinden?

Ishak: In principe zijn wij ervan overtuigd dat als er weer verbinding is tussen de vier eilanden van Moloku Kie Raha, de natuurlijke orde vanzelf weer wordt hersteld. We moeten ons verder niet zoveel van conflicten aantrekken. Pas wanneer het sultanaat echt negatief wordt gebruikt, moeten we optreden. Dit is pas wanneer de grenzen ver worden overtreden en er niet respectvol met de orde van de sultanaten wordt omgegaan. In dat geval roepen wij mensen uit de gemeenschap hier wel terug. Op zo’n moment zijn wij in feite de verbinder tussen het sultanaat en de gemeenschap hier. 

 

Hoe ziet de verbinding tussen de gemeenschap hier en uw dorp en/of het sultanaat in de Molukken eruit?

Dat verschilt enorm. De een is er meer mee bezig dan met de ander. Over het algemeen is de binding met de sultanaten voor de gemeenschap hier zeker wel belangrijk. Als de sultan in Nederland is, dan komen velen vanuit de gemeenschap bij elkaar. De sultans komen echter sporadisch, niet met grote regelmaat. Sommigen vanuit de gemeenschap hier zijn wel verwesterd; zij zijn zich er niet zo bewust van en er niet actief mee bezig. 

 

Hoe onderhouden jullie contact met het sultanaat (in deze moderne tijd)?

Dat gaat tegenwoordig heel makkelijk dankzij de mogelijkheden door de internetverbinding. We houden meestal contact via onze smartphones en communiceren zelfs gewoon met de sultanatenfamilies via Whatsapp.

Toekomst 

Welke adat (traditionele wetten) zijn volgens jullie het meest cruciaal om te behouden voor de jongere generatie in Nederland?

Ga eerst vooral uitzoeken waar je vandaan komt. Verdiep je in de adat, hoe belangrijk dat is. Wees trots op wie je bent en waar je vandaan komt. Dan sta je veel standvastiger in het leven. Als je niet weet waar je vandaan komt, dan kan je in de toekomst verdwalen. Ga als eerste het eiland zoeken van je (groot)ouder(s).

 

Welke boodschap willen jullie meegeven aan Molukkers die op zoek zijn naar hun wortels? 

Wie ben ik en waar kom ik vandaan? Welke adat is van toepassing op mij en mijn leeftijdsgenoten? Wat stroomt er door je bloed, wat is je dna?

 

Waarom vinden jullie het zo belangrijk dat men leert over Moloku Kie Raha?

Zodat binnen het collectief geheugen van Nederland ook duidelijk is waar een groot deel van de rijkdom vandaan komt: via de specerijen, tijdens de VOC-periode.
De kruidnagel was meer waardevol dan goud. Ook was het een sterk medicijn. Daarom werd het voordat Nederland aankwam, al flink verhandeld naar India, China en het Midden-Oosten. Er ontstond helaas ook veel verdeeldheid door de kruidnagelhandel, de sultanaten werden tegen elkaar uitgespeeld. Dit heeft zonder meer zijn sporen nagelaten.

 

Wat zouden jullie verder nog willen delen over Moloku Kie Raha?

De sultanaten hebben van oudsher vaak conflict met elkaar, maar kunnen ook niet zonder elkaar. Er bestaat een natuurlijke kosmische orde tussen de vier eilanden die elkaar in balans houden. De natuurelementen water, vuur, aarde en lucht staan centraal, en spelen een rol per eiland en representeren deze relationele verhoudingen – net als bijvoorbeeld te zien is in de film Avatar.
De lokale filosofie is dat ieder sultanaat, maar ook ieder mens zijn rol heeft in de gemeenschap. Eenieder draagt zijn eigen kracht – en heeft elkaar nodig om te kunnen overleven.

 

Dit interview is afgenomen door Rachelle Houtman, 2026.
 
 

Zet de stap om je kijk op de wereld te verbreden